Scandinavië Instituut

Voorwerpen uit de Vikingtijd

Voorwerpen uit de Vikingtijd

Graag neem ik u mee naar een zeer bijzonder voorwerp uit mijn particuliere collectie Vikingtijd-voorwerpen. In de afgelopen tien jaar heb ik een diverse collectie opgebouwd, en ik wilde deze op een gegeven moment delen met het publiek. Na een huis-tuin-en-keukenwebsite in elkaar te hebben geknutseld, ben ik diverse musea langsgegaan met het verzoek of het mogelijk is voorwerpen uit mijn collectie tentoon te stellen op tijdelijke basis.

In september 2013 kwam ik in contact met de conservator van museum Dorestad (Wijk bij Duurstede), Luit van der Tuuk,  die mijn enthousiasme over de vroege middeleeuwen deelde, en een samenwerking kwam tot stand die tot mijn grote plezier nog steeds voortduurt. Een recente vrucht is het online Vikinglanghuis, waarvan we hopen dat deze offline zijn ware gestalte zal krijgen.

Op tentoonstellingen in Roermond en Wijk bij Duurstede zijn voorwerpen uit mijn collectie tentoongesteld geweest en in de toekomst zullen er opnieuw voorwerpen van mij worden getoond bij tentoonstellingen in museum Dorestad.

Diverse voorwerpen uit mijn collectie zijn ook gepubliceerd in twee recente boeken van Luit van der Tuuk over de Vikingtijd: De Vikingtijd: Op zoek naar de Noormannen in Nederland en België (2014) en Vikingen – Noormannen in de Lage Landen (2015).

Daarnaast geef ik op verzoek lezingen – zie de pagina Lezingen op mijn website.

Een haartooi in Urnes-stijl… 

Terug naar het begin! Dit intrigerende voorwerp kocht ik enige jaren geleden van Dirk Kennis uit Antwerpen. Het voorwerp – in werkelijkheid 5 cm in lengte – is van brons en is een zogenoemd beslagstuk. De precieze functie ervan is onbekend, maar het kan zeer goed puur decoratief van aard zijn geweest. Het aantrekkelijke aan het stuk voor mij, als verzamelaar, is dat de ‘haartooi’ in onmiskenbare Urnes-stijl is. De Urnes-stijl stamt uit de late Vikingperiode (elfde eeuw), en is genoemd is naar de decoratiestijl die aangetroffen wordt op houten zijpanelen van een zogenaamde staafkerk in Urnes, Noorwegen. Deze staafkerk is echter gebouwd tussen 1130 en 1150 wat laat zien dat deze stijl dus ook nog voorkwam tot ruim in de twaalfde eeuw.

Het bronzen beslagstuk laat een man zien met snor en baard en een opvallende haardracht. Het is met ijzeren pinnetjes bevestigd geweest op leer, in ieder geval de drie gaatjes/openingen bij de snor en baard werden daarvoor gebruikt. Het is gevonden in het oosten van Engeland. Helaas is de precieze vindplaats onbekend. Het kan zowel Angel-Scandinavisch (‘Anglo-Scandinavian’) zijn, als Scandinavisch. Angel-Scandinavisch houdt in, dat het in Engeland gemaakt is maar Scandinavische stijlkenmerken heeft, door een Angelsaksisch persoon of een Scandinavisch persoon die zich in Engeland gevestigd had. Scandinavisch zou dus ook kunnen, als het gemaakt was in Scandinavië zelf en met de handel of migrerende Noormannen- of -vrouwen is meegereisd is naar Engeland. Migrerend, omdat natuurlijk lang niet alle Noormannen vikingen waren, maar die discussie zal ik hier niet openen..

Een uniek stuk … en toch niet helemaal

Als je iets koopt denk en hoop je dat het uniek is. Dat is soms lastig in te schatten als je geen vergelijkingsmateriaal hebt van gelijksoortige voorwerpen. Mangezichtfiguren zijn uit Engeland bekend op stijgbeugelbeslagstukken. Dan is duidelijk – door de enigszins ronde vorm – dat ze die functie hebben gehad. De enige referentie die ik tot pas geleden kon vinden was een gelijkvormig beslagstuk in de database van het Portable Antiques Scheme in Engeland, de online verzamelplaats van voorwerpen, gevonden door metaaldetectoristen in Engeland.

Pas zeer recent wees Robert Webley, een student aan de universiteit van York, me op nog twee andere soortgelijke beslagstukken. Al in 1996 werd een exemplaar gepubliceerd in het Searcher’s Magazine. De beschrijving bij het voorwerp in het magazine eindigt niet tot tevredenheid stemmend met ‘if genuine’. Omdat het 20 jaar geleden gepubliceerd is, en niet vermeld staat wie de beschrijving gemaakt heeft, zal het nog een dobber worden om hier uitsluitsel over te krijgen. ‘Waar is het voorwerp nu ?’ ‘Is het gedurende die afgelopen 20 jaar verder bestudeerd, en door wie ?’ zijn vragen die mij als onderzoeker van sier- en gebruiksvoorwerpen uit de Vikingtijd, bezig houden. Onderaan dit artikel is een link opgenomen naar de pagina van mijn website waar ik dit voorwerp (in het Engels) bespreek. Daar ziet u ook een scan van de pagina uit het Searcher’s Magazine. Wat opvalt is, dat de te onderscheiden stukken op elkaar lijken, maar toch zeker ook niet één op één.

Het gezicht, vooral de neus en snor en baarddecoratie, vertonen gelijkenis. De haardracht echter, is afwijkend van het exemplaar dat ik heb. Dat komt meer over als een opgeschoren ‘Ragnarr’-haardracht uit de serie Vikings.

Geen haardracht maar (ook) een gewei? 

Het andere exemplaar dat bekend is (zie de afbeelding hieronder), is opgenomen in een opvolger van het Portable Antiques Scheme, de UK Detectors Finds Database. Het beslagstuk, in heerlijk Brits, omschreven als ‘hoogst ongebruikelijk’ is gevonden in Yorkshire, waarbij een van de bronzen bevestigingspinnetjes bewaard is gebleven. Bij dit exemplaar wordt de mogelijkheid genoemd dat het heeft gediend als decoratief element op het spantuig van een paard. Nog intrigerender is hier de link die wordt gelegd met de afbeelding van de Noorse mythologische god Odin, waaruit de mythische figuur Herne die een gewei droeg in de oude folklore is voortgekomen. Bob Green heeft deze link gelegd, en ik wil nog proberen om met hem in contact te komen om de achtergrond van zijn denken te weten te komen. Het stuk is in 2012 aangemeld en beschreven, dus van veel recenter datum.

UK Detectors Finds Database

Foto: Bob Green, UK Detectors Finds Database.

Herne de Jager is een Angelsaksische godheid. In de vroege middeleeuwen kwam Windsor Forest in Engeland onder controle van heidense Angelen, die hun eigen goden aanbaden, waaronder Wodan. Wodan is soms ‘gehoornd’ – met een gewei – afgebeeld, en zijn Noorse equivalent Odin reed door de nacht met zijn eigen ‘Wild Hunt’. Deze zogeheten Wild Hunt was de spookachtige nachtelijke horde die hij om zich heen bij nacht ontij veroorzaakte. Gesuggereerd is dat de naam Herne afkomstig is van de titel Herian, een titel gebruikt voor Wodan in zijn rol als leider van de gevallen krijger. (oud-Noors Einherjar).

Een andere figuur die geassocieerd wordt met de Wild Hunt, is koning Herla, afkomstig van het Oud-Engelse Herla cyning (geen vertaling voor kunnen vinden, suggesties welkom), een figuur die gewoonlijk beschouwd wordt als Wodan, maar later door Walter Map is geïdentificeerd als een Brythonische (Keltische) koning die, na gereisd te hebben naar een buitenaardse wereld terugkomt en zijn land bewoond ziet door Engelsen. Zijn naam wordt dus ook in verband gebracht met Herian en dus mogelijk ook Herne.

De afbeelding hieronder laat een negentiende-eeuwse interpretatie zien van Herne de jager, met zijn paard, jachthonden en uil, geobserveerd door de hertog van Richmond en de graaf van Surrey in Harrison Ainsworth’s Windsor Castle (ca. 1843).

Afbeelding 2

Het mysterie blijft, in meer dan één opzicht …

Tot nu toe zijn in ieder geval drie en misschien wel vier exemplaren bekend van dit specifieke type beslagstuk. Een vierde, omdat iemand uit de Verenigde Staten mij pas geleden óók foto’s zond van een gelijksoortig stuk die hij – ook als verzamelaar – gekocht had. Ik heb hem gevraagd hierover te publiceren. Hoe het ook zij: opmerkelijk vindt de onderzoeker in mij dat geen van de bekende exemplaren precies op elkaar lijken. Je zou denken dat van één gietmal meerdere exemplaren gemaakt zouden zijn, zoals je dat bij Thor’s hamers ook wel ziet. Maar wellicht kon er maar één per keer gegoten worden en was de mal daarna onbruikbaar om precies een totaal gelijkend exemplaar te kunnen maken. Dat er wel een aanwijsbaar verschil was – ervan uitgaande dat alle bekende exemplaren echt zijn – laat echter de wijze van decoratiedetail zien. Het exemplaar afgebeeld in het Searcher’s Magazine is van een wat vreemde boersheid vergeleken met de twee andere exemplaren.

Het mysterie blijft natuurlijk de vraag, wie of wat nu exact afgebeeld staat. Was het beeld wat vormgegeven werd op dit beslagstuk een algemeen aanvaard en wijdverbreid bekend beeld en zijn daarom de tot nu toe bekende exemplaren – op verschillende plaatsen gevonden, maar wel alle in Engeland – toch herkenbaar als sterk gelijkend?

Ten slotte nog de link naar de pagina op mijn website:

http://travellingnorth.nl/Viking-artefacts/Viking-mount-Urnes-Style-man-with-moustache-and-beard-in-bronze.html

Dit gastblog is geschreven door Thomas Kamphuis.

Geef een reactie